حضور ماما در بخش مراقبتهای پس از زایمان الزامی خواهد شد

مرگ 250 تا 260 مادر باردار در اثر خونریزی پس از زایمان که طی سال گذشته

دکتر کامران باقری لنکرانی

میزان مرگ مادران باردار از 268 مورد به ازای هر 100 هزار بارداری در سال 1357 به 27 مورد در سال 84 و 24 مورد در سال جاری کاهش یافته است.

ماماها در کاهش شاخص مرگ و میر مادران بخش مهمی را ایفا کردند. کاهش فاصله این شاخص در نقاط مختلف کشور از نقاط در خور توجه است. این بدان معناست که مرگ مادر باردار در سیستان و بلوچستان به اندازه مرگ مادران باردار در استان تهران اهمیت دارد.

حضور ماما در تیم پزشک خانواده‌
افزایش شمار ماماهای مستقر در مراکز بهداشتی و درمانی روستایی از 800 به 5000 ماما طی 4 سال گذشته و سهم 13 درصدی ماماها از استخدام 14 هزار نیرو در بخش بهداشت و درمان از جمله اقدامات در خور توجه برای شناساندن جایگاه مامایی در کشور است.

اجرای برنامه پزشک خانواده‌ در شهرهای زیر 100 هزار نفر
پیش‌ بینی می‌شود با اجرای این برنامه 4000 ماما به کار گرفته شوند.

طبی شدن سلامت و عواقب ناشی از آن
بحث زایمان طبیعی و سزارین نمونه بارزی از این پدیده است که هم اکنون میزان سزارین در بخش خصوصی بیش از 50 درصد و متوسط کشوری 38 درصد برآورد شده است.

عوارض کوتاه و دراز مدت سزارین برای مادر و کودک
میزان مرگ و میر نوزادان و مادران سزارینی بیش از مادرانی است که زایمان طبیعی داشته‌اند.

سزارین
نتایج بررسیها حاکی از آن است که خواهندگی سزارین در نسل جوان ایجاد شده است، که این ناشی از نقص اطلاعات نسل جوان است که ماماها می‌توانند نقش موثری در حل این مشکل ایفا کنند.

مهمترین علت مرگ 250 تا 260 مرگ مادر باردار در سال گذشته خونریزی پس از زایمان بوده و از این رو از این پس طی بخشنامه ‌ای حضور ماما در بخش مراقبتهای پس از زایمان الزامی خواهد شد.

در حال حاضر میزان متوسط مرگ و میر مادران باردار در جهان 200 و در برخی 400 به ازای هر 100 هزار بارداری است .این وضعیت در برخی کشورها مثل سریلانکا 2000 و در افغانستان 1900 به ازای100 هزار بارداری است.

در برخی از مناطق افغانستان شاخص مرگ و میر مادران باردار به 6500 به ازای 100 هزار بارداری می رسد.

زایمان زن : سزارین یا طبیعی!؟

كارشناسان مي‌گويند علاوه بر اينكه ميزان سزارين در ايران 4 برابر استانداردهاي جهان است، اين آمار در داخل كشور و در شهرهاي بزرگ از 70درصد هم گذشته است.

اين در حالي است ‌كه حدود ۳۰ درصد علت مرگ و مير مادران در دوران بارداري به‌دليل خونريزي حين و يا پس از زايمان است و فشار‌خون، بيماري‌هاي قلبي و عفونت‌هاي زايماني از ديگر علل اين مرگ و ميرها هستند.

در عين حال متخصصان تاكيد مي‌كنند كه متأسفانه به‌علت نقص در سيستم بهداشت و درمان كشور، ماماها براي حاضر شدن در اتاق زايمان و انجام وظايف خود به درستي آموزش نديده‌اند و بيمارستان‌ها در اين زمينه از استاندارد نيروي انساني برخوردار نيستند.

دكتر ناهيد خداكرمي، دبير انجمن مامايي ايران:

ارتباط بسيار نزديك ناديده گرفتن ماماها وافزايش سزارين‌ در كشور ي
ایا كمبود ماماهاي حرفه‌اي در كشور باعث روي آوردن مادران به شيوه زايمان سزارين است؟

نه، مسئله اين است كه خوشبختانه امكانات موجود در كشور و دسترسي دانشگاه‌ها به اطلاعات به‌روز دنيا باعث شده كه از نظر آموزش رشته مامايي نه تنها چيزي از كشورهاي پيشرفته كم نداشته باشيم بلكه در برخي موارد ما با توجه به نياز‌هاي كشورمان در حيطه مامايي بسيار جلو هستيم و در منطقه به جرات مي‌توان گفت فارغ‌التحصيلان مامايي ما يكي از بهترين‌ها هستند. گواه آن هم ماماهايي هستند كه در كشورهاي آمريكا و كانادا و كشورهاي حاشيه خليج فارس مشغول به كارند و عملكرد آنها باعث شده نگاه علمي دنيا به حرفه مامايي در دنيا تغيير كند. بنابراين ما از نظر دسترسي به علوم مامايي در دنيا مشكلي نداريم.

از نظر كاربرد چطور؟

اين سؤال خوبي است، از نظر كاربرد با سياست‌هايي كه نظام سلامت ما بعضا به‌صورت انتقادآميز داشته و خود سياستگذاران ما هم به اين نكته رسيدند كه ما در خيلي از موارد كوتاهي كرده‌ايم. در كشور ما و در به‌كارگيري توانايي‌هاي ماما، مشكلاتي وجود دارد كه نتيجه آن را در بحث مراقبت‌هاي بارداري و زايمان مي‌توان به‌صورت افزايش مداخلات زايماني، افزايش ميزان سزارين و كاهش كيفيت خدمات بارداري و زايمان ديد.

شما علت اين مشكل را چطور توضيح مي‌دهيد؟

علت اين است كه در دو سه دهه اخير بيشتر نگاه ما بر كاهش مرگ و مير مادر و كودك بود، به‌طوري كه ما روي نيازهاي عاطفي مادران و نوزادان و عوارضي كه ممكن است با مداخلات ما ايجاد شود، چشم بستيم. بنابراين ما بيش از هر زمان ديگري نياز داريم كه فارغ‌التحصيلان مامايي را با توجه به استعداد‌هايشان به‌كار بگيريم. اگر اين اتفاق بيفتد تحول عظيم و رو به جلويي را خواهيم داشت.

الان از نظر تعداد ماماها كمبودي نداريم؟

نه، خوشبختانه ما الان از نظر تعداد ماما كمبود نداريم، در دهه 60 اين كمبود وجود داشت و ما مجبور شديم تعداد زيادي ماماي كاردان به كار بگيريم. اما امروز ما نزديك به 40 هزار ماماي ليسانس در كشور داريم كه با توجه به يك ميليون و 200 هزار تولد در سال نزديك به استانداردهاي دنيا هستيم.

با اين اوصاف آيا سيستم سلامت ما توانسته اين تعداد ماما را به‌طور مفيد جذب كند؟

به هيچ وجه، مشكل اين است كه سيستم سلامت ما نتوانسته به موازات نياز زنان باردار ماماي كافي را جذب كند. براي همين است كه در كشور ما در اين بحث كفران نعمت مي‌شود و ما خيل عظيمي از ماماهاي بيكار را داريم. البته اين بدان معني نيست كه ما مازاد فارغ‌التحصيل داريم، بلكه منظور اين است كه سيستم آموزش به موازات نياز كشور ماما تربيت مي‌كند، اما سيستم درمان و سيستم‌هاي حمايتي به موازات نياز مادران قادر به جذب اين نيروها نبودند و نيستند. نتيجه اين امر هم آن است كه چيزي كه به‌عنوان مراقبت‌هاي دوران بارداري به مادران ما ارائه مي‌شود، در شأن زن ايراني نيست.

اصلا طبق استانداردهاي بين‌المللي به ازاي هر زن باردار به چه تعداد از اين نيروها نياز است؟

ببينيد، ما هم همگام با ساير كشورها به ازاي هر مادر باردار يك ماما بايد داشته باشيم. مثلا انگلستان حداقل يك ماما به مادران باردار اختصاص مي‌دهد. چون يك مادر در موقع درد زايمان، در هنگام زايمان و تا 24 ساعت بعد از آن نبايد تنها رها شود به اين دليل كه اين زمان بيشترين زمان آسيب‌پذيري مادر است.

شما گفتيد كه ما به ميزان كافي ماما داريم ولي سيستم درماني قادر به جذب اين نيروها نيست. اين ضعف ناشي از چيست؟

نكته مهم در رابطه با اين سؤال اين است كه با قوانين سليقه‌اي كه حاكم بر مراكز درماني است، خودبه‌خود برخي بيمارستان‌ها خدماتي را كه ماما در همه جاي دنيا ارائه مي‌دهد ، به متخصص زنان انتقال مي‌دهند. درصورتي اگر ما بخواهيم اين سرانه را طوري خرج كنيم كه همه از آن بهره‌مند شوند، مي‌توانيم از يك ميليون و 200 هزار تولدي كه در سال داريم، 800 هزار تولد را فقط به دست ماما بسپاريم. اين يك صرفه‌جويي بزرگ براي كشور است.

علاوه بر اين الان ما اگرچه مي‌گوييم50 درصد زايمان‌ها به‌صورت سزارين است، ولي در بخش خصوصي مي‌توان گفت 90 تا 100 درصد زايمان‌ها به‌صورت سزارين انجام مي‌شود. پس سؤال اين است كه مگر ما ثروتمندتر از كشور انگلستان هستيم يا كيفيت خدماتمان بالاتر از كشوري مثل سوئد است كه بخواهيم اين همه هزينه را تحميل سيستم سلامت كشور و خانواده‌ها كنيم؟

بسياري از زنان باردار ما از كم‌خوني رنج مي‌برند و واقعا هزينه تأمين يك تغذيه درست را ندارند. اما در جامعه ما تبليغات به‌گونه‌اي است كه همان مادر باردار فرش زير پايش را مي‌فروشد تا هزينه جراحي سزارين را بپردازد.

با اين اوصاف مي‌توان گفت سزارين يك تقاضاي كاذب در جامعه ما است، نه؟

بله، همين‌طور است، سزارين يك تهاجم به فرهنگ سلامتي ما است، به‌خاطر اينكه اين تقاضا با ضعف و تبليغات ما به‌وجود آمده است.

با اين تحال عده‌اي هم معتقدند كه عدم‌آموزش كافي ماماها در برخورد با زن باردار منجر به افزايش تقاضا براي سزارين شده است.
من اصلا قبول ندارم كه ضعف در سيسم آموزش ماماها باعث اين تقاضاي كاذب شده‌است. تبليغاتي كه به‌خصوص در بخش خصوصي مي‌شود و ارتباط مالي‌اي كه بين مادر و پزشك وجود دارد، يكي از علل افزايش سزارين است. علت دوم هم بحث خودكفايي بيمارستان‌هاي دولتي است، به‌طوري كه بيمارستان دولتي ترجيح مي‌دهد درآمد خود و پرسنلش را بالا ببرد، براي همين نوع زايماني را انتخاب مي‌كند كه همراه با هزينه بيشتري براي مادر باردار است.

ظاهرا ويزيت پزشك متخصص زنان هم از ماما بيشتر است، اين‌طور نيست؟

دقيقا همين‌طور است. حتي در مواردي ماما بيمار را ويزيت مي‌كند اما مهر متخصص روي آن مي‌خورد كه آن هم براي افزايش درآمد بيمارستان است. من معتقدم مسئولان ذي‌ربط در اين مورد بايد دخالت كنند و اين موضوع را براي بيمارستان‌ها مطرح كنند كه كسب درآمدهاي اين‌چنيني براي يك بيمارستان دولتي درست نيست.

خانم دكتر، با اين حال بحث بيمه‌ها هم در اين ميان مشكل ديگري است. چون بيمه‌ها هم ظاهرا خدمات زايمان را به درستي پوشش نمي‌دهند.
بله، متأسفانه بيمه‌ها در كشور ما‌ دهنده خدمت را پوشش مي‌دهند در حالي‌كه بيمه‌هاي نوين دنيا خدمت را پوشش مي‌دهند؛ يعني زايمان توسط هر كس انجام شود، چه ماما، چه پزشك عمومي و چه متخصص زنان او مورد پوشش بيمه قرار مي‌گيرد. اما در كشور ما فقط زايماني كه متخصص انجام مي‌دهد، بيمه خواهد شد و ماماها از اين امر بي‌بهره‌اند، در حالي كه طبق قانون زايمان طبيعي وظيفه اصلي ماما است حتي در پروانه كار ماماها هم اين امر درج شده است.

اما چرا اكثر بيماران از طرز برخورد ماماها ناراضي‌هستند؟

اگر بيماران از طرز برخورد ماما ناراضي هستند، به اين دليل است كه پروسه زايمان يك پروسه بسيار خطرناك است و به دقت زيادي نياز دارد. علاوه بر اين زايمان طبيعي يك روند بسيار طولاني است و يك مادر نياز به مراقبت نفر به نفر دارد اما در بيمارستان‌هاي ما به ازاي هر 7 تا 8 مادر باردار يك ماما وجود دارد. درصورتي كه اگر ما حجم كار ماما را با مراقبت نفر به نفر كم كنيم، مسلما اين رفتارهاي ناراضي‌كننده كمتر خواهند شد.

البته ترس از درد زايمان طبيعي هم طرف ديگر ماجراست.

اين را نمي‌شود انكار كرد ولي ما در مورد تاثير زايمان طبيعي روي سلامتي نوزاد به مادر هيچ اطلاعاتي نمي‌دهيم و اين باعث مي‌شود كه فقط ترس از زايمان طبيعي به او تزريق شود، درصورتي‌كه اگر براي مادري طي كلاس‌هاي دوران بارداري و جلسات مشاوره عوارض زايمان طبيعي و سزارين باز شود، هيچ مادر ايراني زير بار سزارين انتخابي نخواهد رفت.

اين سزارين انتخابي چه عوارضي را براي نوزاد مي‌تواند داشته باشد؟

آخرين مرور روي مطالعات روي مقايسه كودكان متولد شده به روش زايمان طبيعي و سزارين نشان داده كه نوزاداني كه به روش سزارين به دنيا مي‌آيند نسبت به نوزاداني كه به روش طبيعي به دنيا مي‌آيند 20 درصد بيشتر مبتلا به ديابت نوع يك مي‌شوند.

ميزان آسم هم در كودكان سزاريني 50 درصد بيشتر است. ميزان بازگشت نوزادان سزاريني با مشكلات تنفسي و عفونت و زردي به بيمارستان هم چندين برابر است.

علاوه بر اين ميزان مرگ مادران سزاريني 3 برابر بيشتر از مادران ديگر است. ضمن اينكه ميزان عفونت، خونريزي و آسيب به دستگاه ادراري در اين زايمان‌ها افزايش مي‌يابد؛ البته عوارض بيهوشي سزارين را هم نبايد فراموش كرد.

هر دقیقه یک زن در جهان هنگام زایمان جان می بازد

مدیر اجرایی صندوق جمعیت ملل متحد ضمن اعلان این واقعیت تلخ که در هر دقیقه یک زن در هنگام زایمان جان می بازد، حمایت این صندوق را از خدمات با کیفیت مامایی بعنوان راهی به سوی کاهش مرگ و میر مادران و نوزادان برای پایه گذاری خانواده، جوامع و ملت های سالم تر اعلام کرد.


متن کامل پیام ثریا احمد عبید به مناسبت روز جهانی ماما:

همه روزه، ماما ها جان زنان را با زایمان ایمن حفظ می کنند. مراقبت مناسب قبل، حین و پس از زایمان این زمینه را فراهم می سازد تا زنان در هنگام زندگی بخشیدن به نوزاد، جان خود را از دست ندهند. هنگامی که زنان سالم هستند خانواده ها نیز سالم می شوند. زمانی که خانواده ها سالم هستند، سلامت جوامع و ملت ها نیز بهبود می یابند.

امروز، در روز جهانی ماما، صندوق جمعیت ملل متحد از زحمات ماماها در سراسر جهان تقدیر می کند و از همگان دعوت می کند تا سرمایه گذاری برای آموزش و آموزش مجدد ماماها در موارد مورد نیاز را افزایش دهند.
صندوق جمعیت ملل متحد با همکاری سازمان های ذیربط برنامه های جدیدی را در سراسر جهان به منظور ارتقای سطح خدمات مامایی آغاز کرده است.

در هر دیقه یک زن در هنگام زایمان جان می بازد. ما می توانیم جان این زنان را با فراهم کردن امکان حضور ماماها در جوامع نجات دهیم. با سرمایه گذاری بر روی خدمات مامایی، دولت ها قادر به فراهم کردن دسترسی همگانی به خدمات بهداشت باروری و تحقق هدف پنجم از اهداف توسعه هزاره و در نتیجه بهبود سلامت مادران خواهند بود.
نیاز بسیار فوری به 334 هزار ماما در سراسر جهان وجود دارد. ماماها نیز برای ادامه ارائه خدمات خود به تسهیلات و امکاناتی برای اشتغال در شرایط دشوار به منظور حفاظت از جان زنان نیازمند هستند.

زمانی که ماماها آموزش مناسب دیده باشند قادر به ارائه خدمات بسیار موثر و با کیفیت برای دوران حاملگی و زایمان خواهند بود. ماماها امکان مراقبت از زنان در دوران حاملگی، زایمان و پس از زایمان را دارا هستند. آن ها نقش کلیدی و بسیار مهمی را در زمان رویارویی با مشکلات و خطرات زایمان ایفا می کنند. آن ها می توانند اطلاعات و خدمات بهداشت باروری شامل برنامه های تنظیم خانواده را به مراجعه کنندگان ارائه دهند تا زنان برنامه ریزی مناسبی را برای زمان زایمان بعدی خود پیش بینی کنند.

در جوامعی که این خدمات در دسترس همگان قرار دارند مرگ و میر مادران و کودکان کاهش یافته و سلامت خانواده ها و جوامع نیز بهبود می یابند. یک سیستم بهداشتی مناسب و فعال به طور حتم جوابگوی نیاز زنان در هنگام زایمان خواهد بود.
چنانچه یک سیستم بهداشتی نیازهای پزشکی زایمان ایمن را برآورده سازد قطعا آماده رویارویی با دیگر موارد بحران نیز خواهد بود.
خدمات مامایی اصل اساسی یک سیستم بهداشتی اولیه بوده و به تقویت سیستم بهداشت به طور کلی کمک می کند.
امروز، صندوق جمعیت ملل متحد، مجددا از خدمات با کیفیت مامایی بعنوان راهی به سوی کاهش مرگ و میر مادران و نوزادان حمایت می کند تا خانواده، جوامع و ملت های سالم تری پایه گذاری شوند.

ارائه خدمات پايه به زنان، بايد از ماماها شروع شود

يك ماماي نمونه‌:
استقلال ماماها در جامعه محدود شده است
ارائه خدمات پايه به زنان، بايد از ماماها شروع شود

مهر‌انگيز حيدري كارشناس امور مامايي دانشگاه علوم پزشكي استان زنجان:

شرح وظايف مصوب وزارت بهداشت براي قشر ماما تعريف شده است، اما متاسفانه به آنها عمل نمي‌شود و اين مساله موجب شده است كه استقلال حرفه‌اي ماماها در سطح جامعه محدود شود و رضايت شغلي و اعتماد به نفس در ميان آنها نيز كاهش يابد.

يكي از شاخصهاي عمده سلامت، مرگ و مير مادران و نوزادان است كه اين شاخص مستقيما با خدمات مامايي در ارتباط است و برنامه‌هايي كه منجر به محدود كردن فعاليت‌ ماما شود، اين شاخص را دچار چالش خواهد كرد.

در سال‌هاي قبل با اينكه كار ماماها بسيار دشوار بود، اما رضايت شغلي وجود داشت چون مسئوليت مادر باردار از بدو ورود به بيمارستان تا انجام زايمان و ترخيص، با ماما بود و تنها در مواقع غيرطبيعي به پزشك ارجاع مي‌شد. اما امروزه خصوصا از زمان اجراي طرح خودكفايي بيمارستان‌ها، حتي اگر مراقبت و زايمان هم توسط ماما انجام شود، باز پرونده به نام متخصص تكميل خواهد شد.
چون خانواده كوچكترين و بنيادي‌ترين جزء اجتماع محسوب مي‌شود، تامين بهداشت وسلامت خانواده نيز منجر به ايجاد جامع سالم خواهد شد، ابراز كرد: هرگونه سرمايه‌گذاري براي سلامت و بهداشت رواني، جسمي و اجتماعي جامعه منجر به چندين برابر بهره‌گيري در بخش‌هاي ديگر توسعه مي‌شود.

تامين سلامت براي همه اقشار جامعه با هدف برقراري عدالت اجتماعي در ارائه خدمات بهداشتي و درماني به خصوص حمايت مادران و كودكان مدنظر قرار گيرد، ادامه داد: سلامت دو سوم از جمعيت كشور، رابطه مستقيم با مراقبت‌ها و مشاوره‌هاي مامايي دارد. پس مي‌توان گفت ماماها قشر كليدي براي ارتقاء سلامت مادران و نوزادان در سطح جامعه مي باشند.

در كشور ما منطقي است كه ارائه خدمات پايه به زنان از ماماها شروع شود، به طوري كه ماماها مي‌توانند با آموزش و آگاهي به مادران باردار در خصوص تغييرات فيزيولوژيكي اعم از تغييرات خلق و خوي به نوع تغذيه مراقبت‌هاي ويژه در دوره‌ بارداري، حين و بعد از زايمان، نحوه‌ شيردهي و نحوه‌ مراقبت از نوزاد، نقش ويژه‌اي در تامين سلامت مادر و كودك داشته باشند.

از مهم‌ترين دلايل افزايش سزارين در كشور و مشكلات مربوط به آن را بحث كم رنگ شدن نقش ماما در مديريت زايمان طبيعي و عدم استفاده از تكنيك‌هاي روز در اين خصوص است و افزايش سزارين نسبت به زايمان طبيعي، افزايش تلفات مادران و نوزادان را به دنبال داشته است. پس اين مساله را مي‌توان يكي از معضلات پيش روي سلامت جامعه امروزه عنوان نمود.

اگر بخواهيم آمار سزارين را در سطح جامعه كاهش دهيم، بايد از حضور ماماها بيشتر بهره‌ بگيريم. همچنين ترويج فرهنگ زايمان طبيعي و استفاده از تكنيك‌هاي زايمان توسط اين قشر مي‌تواند گره‌گشاي اين معضل باشد.